Mô hình nào cho các cộng đồng mạng?
White

Ngoc Dao viết ngày 18/03/2016

Cho đến 10 năm trước, các hoạt động trao đổi kiến thức trên mạng ở Việt Nam chủ yếu diễn ra ở các forum. Bài này được viết vào thời kì hỗn mang ấy, nhằm phê phán hình thức forum, và đề ra hình thức tiện dụng hơn để trao đổi kiến thức, gọi là bliki. Hình thức này đã được hiện thực hóa thành phần mềm OpenKH và trang cntt.tv (Công nghệ thông tin "chấm" tiếng Việt). Nay tuy OpenKH không còn được phát triển nữa và cntt.tv đã ngưng hoạt động, nhưng đã có Kipalog tiếp nối tinh thần của chúng. Mọi người hãy cùng chung tay để Kipalog trở thành nơi trao đổi kiến thức lớn mạnh.


Đã gọi là cộng đồng mạng, thì hoạt động chủ yếu đều diễn ra trên web. Hầu hết các trang web đều tổ chức theo mô hình forum. Ngay từ cái tên đã "chết" từ forum: Diễn đàn điện tử, Diễn đàn tin học...! Hệ quả không hay là hầu hết người Việt đều ngộ nhận trang web của các cộng đồng mạng đều là forum tuốt. Ngay như trang web này đề chữ "Blog cộng đồng về CNTT" to uỳnh, nhưng nhiều người vẫn còn nhầm đây là forum.

Bài viết này phân tích vấn đề của mô hình forum, rồi đề ra giải pháp khắc phục.

Văn hóa và phát triển

Có bộ gene tốt thì chúng ta có cơ hội phát triển tốt. Nhưng để phát triển tốt, ngoài gene còn có yếu tố văn hóa. Các nghiên cứu khoa học cho thấy bộ gene của nhân loại không có tiến hóa gì trong vài ngàn năm qua. Đưa một đứa trẻ vài ngàn năm trước đặt vào môi trường sống hiện nay, thì nó cũng phát triển không khác gì đứa trẻ sinh ra tại thời điểm hiện nay.

Theo Richard Dawkins, “Cơ thể chỉ là những cái máy sinh tồn và là vỏ bọc cho gene, mà bản thân gene là bất tử”. Từ ý tưởng đó, ông mở rộng thành ý tưởng về tài sản văn hóa. Văn hóa là yếu tố quyết định cho việc phát triển của con người và văn hoá hoàn toàn có thể di truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Tài sản văn hóa là những thông tin văn hóa lan truyền trong một xã hội, cũng như gene phát triển trong một vật thể sống. Gene tự sao chép trong mô hình của những phân tử DNA, và cả những thông tin văn hóa cũng để lại các dấu vết thực bằng cách chúng thay đổi cấu trúc não. Thông tin văn hóa có thể là những ý tưởng về thời trang, một giai điệu nhạc hay một công nghệ mới. Nếu chúng ta học một thông tin văn hóa, chẳng hạn như lái xe đạp, những liên kết mới sẽ được tạo ra trong bộ não của chúng ta. Và khi chúng ta dạy con cái học lái xe, chúng ta tiếp tục truyền thông tin văn hóa. Cũng giống như gene, thông tin văn hóa có thể gần như là bất tử và đột biến. Thông tin văn hóa về “chế tạo công cụ đập” đã có ít nhất là 600.000 năm, nhưng đã tự chuyển đổi từ cái nêm sang búa rìu.

Cạnh tranh phát triển và tài sản văn hóa

Con người luôn phải sống trong cạnh tranh. 60 năm trước, phát xít Đức dựa vào thuyết cạnh tranh về gene để áp bức những dân tộc khác. 40 năm trước, đế quốc Mỹ muốn dựa vào bom đạn để “đưa Hà Nội trở về thời kì đồ đá”, chính là muốn thông qua bom đạn để làm gián đoạn di truyền văn hóa, từ đó làm thui chột nòi giống dân tộc Việt.

Hiện nay, việc cạnh tranh chuyển sang cạnh tranh về văn hóa một cách hoà bình hơn. Tuy nhiên về mặt cạnh tranh với các nòi giống khác, nếu văn hóa chúng ta không phát triển so với các nước khác, dần dần chúng ta sẽ đuối và theo qui luật chọn lọc tự nhiên nòi giống chúng ta sẽ bị đào thải. 100 năm nữa liệu con cháu chúng ta vẫn cứ chỉ làm thuê cho nước ngoài suốt như hiện nay?

Tài sản văn hóa không tự nhiên mà có, cần phải xây dựng liên tục. Việc xây dựng tài sản văn hóa sao cho dễ truyền đạt và tiếp thu (dễ di truyền) là nhiệm vụ quan trọng của chính chúng ta, những người đang hiện hữu.

Hiện nay, việc giao lưu thông qua các công đồng mạng đang trở nên phổ biến. Việc giao lưu này làm nảy sinh rất nhiều tri thức. Tuy nhiên những luồng giao lưu tri thức thức này giống như nước chảy qua cầu, nếu không có cách nào nắm bắt lại, chúng sẽ trôi tuột mất. Ngoài ra nếu chỉ nắm bắt mà không tinh chế lại (refine) và cập nhật, chúng chỉ như bãi rác khổng lồ.

Vấn đề của forum

Từ “forum” theo nghĩa bình thường và từ “forum” theo nghĩa phần mềm máy tính rất khác nhau. Rất tiếc cả 2 đều được người Việt dịch thành duy nhất một từ là “diễn đàn”. Người Nhật khá hơn, để chỉ “forum” theo nghĩa phần mềm máy tính, họ dùng từ 掲示板, với nghĩa là bảng dán thông báo, như bảng thông báo ở phòng học vụ thường thấy ở các trường đại học. Forum theo nghĩa phần mềm máy tính là nơi để hỏi đáp nhanh và thảo luận theo kiểu mọi người tự do phát biểu.

Hiện nay hầu hết các cộng đồng mạng của người Việt đều hoạt động dưới hình thức forum với rất nhiều bất tiện:

  • Chúng chứa rất nhiều thông tin có thể gọi là những viên ngọc qúi. Tuy nhiên để tìm ra chúng mất rất nhiều thời gian. Các forum lớn, mỗi chủ đề có thể trải dài hàng chục trang. Ai có kiên nhẫn đọc hết? Có những bài hướng dẫn rất chi tiết, bổ ích. Không ít bài lại chẳng có mấy ý nghĩa. Và khi người đọc vào, lướt qua những bài trả lời không ăn nhập gì thì chạy ra, mặc dù phía dưới có thể có những điều mình cần tìm.Để rồi có nhiều người lại phải mài viên ngọc khác trong khi viên tương tự đã có từ lâu.
  • Bài viết hay không được đưa ra ngoài cùng dưới dạng mục lục dễ theo dõi. Để học cái gì đó từ forum là rất khó, nhất là đối với beginner.
  • Bài viết kiểu article (ví dụ tutorial) viết lẫn vào thảo luận bình thường, rất khó theo dõi khi. Khi tác giả cập nhật sửa chữa thì những người đã đọc cũng không biết là vừa có cập nhật. Chúng bị viết “chết” nên lạc hậu nhanh chóng.

Tóm lại, forum chỉ phù hợp khi cộng đồng mới chỉ ở mức sơ khai, dùng để hỏi đáp và chuyện phiếm là chủ yếu. Forum trở nên không phù hợp khi cộng đồng đã phát triển, bước vào giai đoạn các cá nhân đạt khả năng chủ động viết article để chia sẻ kinh nghiệm.

Chuyển forum sang bliki

Để biết bliki là gì, xin đọc Wikipedia. Ý tưởng chính của bliki:

  • Là blog cộng đồng, nhiều người cùng nhau viết, kết hợp blog và wiki và forum trong một thể thống nhất. Thể thống nhất nghĩa là  các thành phần này được tích hợp seamlessly với nhau trong một phần mềm, hoàn toàn khác với kiểu lắp ghép gượng gạo 3 phần mềm khác nhau vào một trang web.
  • Có thể cho phép nhiều người cùng chỉnh sửa một bài viết. Như vậy nếu tác giả gốc muốn, các bài viết có thể được sửa chữa và cập nhật dễ dàng, rất thích hợp với các bài viết kiểu tutorial. Có lẽ ít ai kiên nhẫn để ngồi cả buổi để viết gì đó hoàn hảo ngay từ đầu. Nhưng ban đầu cứ viết một ít để tạo đà, rồi mỗi ngày bỏ chút thời gian để cùng người khác cải tiến thì chắc cả cộng đồng ai cũng làm được. Kho tri thức (knowledge base) chính là tập hợp các chủ đề. Con người có thể tiến hoá về tri thức, thì các chủ đề cũng có thể tiến hoá về mức độ hoàn thiện. Các chủ đề tiến hoá bằng cách ban đầu nội dung ít, hình thức trình bày dở... nhưng sau đó sẽ được cộng đồng cải thiện dần.

Như vậy, bliki giải quyết được các nhu cầu cơ bản của cộng đồng mạng. Cộng đồng mạng cần gì?

  • Viết bài => dùng tính năng blog.
  • Hỏi đáp => dùng tính năng forum hoặc comment.
  • Nhiều người cùng viết một bài => dùng tính năng wiki.

Forum quá làng xã, wiki quá cao cấp khó gần (ai cũng sửa được nhưng chằng ai chịu sửa!), blog quá cá nhân. Để xây dựng cộng đồng có động lực phát triển mạnh, dung hòa được các yếu tố "xã hội chủ nghĩa" và "tư bản chủ nghĩa", thì bliki là mô hình thích hợp. Nó giúp cân bằng yếu tố "tôi" và yếu tố "chúng ta".

Bình luận


White
{{ comment.user.name }}
Bỏ hay Hay
{{comment.like_count}}
Male avatar
{{ comment_error }}
Hủy
   

Hiển thị thử

Chỉnh sửa

White

Ngoc Dao

102 bài viết.
301 người follow
Kipalog
{{userFollowed ? 'Following' : 'Follow'}}
Cùng một tác giả
White
66 8
Làm thế nào để nâng cấp trang web mà không làm gián đoạn dịch vụ? Đây là câu hỏi phỏng vấn các công ty lớn thường hỏi khi bạn xin vào vị trí làm lậ...
Ngoc Dao viết gần 3 năm trước
66 8
White
42 1
Bài viết này giải thích sự khác khác nhau giữa hai ngành khoa học máy tính (computer science) và kĩ thuật phần mềm (software engineering), hi vọng ...
Ngoc Dao viết hơn 2 năm trước
42 1
White
39 2
Nếu là team leader, giám đốc công ty hay tướng chỉ huy quân đội, vấn đề cơ bản bạn gặp phải là “hướng mọi người đi theo con đường bạn chỉ ra”. Thử...
Ngoc Dao viết hơn 2 năm trước
39 2
{{like_count}}

kipalog

{{ comment_count }}

bình luận

{{liked ? "Đã kipalog" : "Kipalog"}}


White
{{userFollowed ? 'Following' : 'Follow'}}
102 bài viết.
301 người follow

 Đầu mục bài viết

Vẫn còn nữa! x

Kipalog vẫn còn rất nhiều bài viết hay và chủ đề thú vị chờ bạn khám phá!